Gebruikershulpmiddelen

Site-hulpmiddelen


business_case

De business case voor open data

Open data belooft grote voordelen op te leveren voor het collectieve belang. Zo kan het openbaren van overheidsdata leiden tot meer transparantie en kunnen burgers zich beter informeren. Er is ook veel aandacht voor de economisch impact van open data door de de verdiencapaciteit van bedrijven te verhogen door nieuwe diensten te kunnen ontwikkelen. In opdracht van de Europese Commissie heeft Vichery1) in 2011 een vergelijkend onderzoek gepubliceerd. Op basis van verschillende macro-economische studies schat hij dat open data de BNP van de 27 lidstaten kan laten groeien met meer dan 1,5%.

Open overheidsdata wordt dus gekenmerkt door een directe en inherente publieke waarde2). Een publieke organisatie activeert deze waarde, maar het komt ook voor rekening van de desbetreffende organisatie. Hierbij moet er een afweging gemaakt tussen de kosten en de baten van open data.

Het RIVM heeft maatschappelijke baten niet opgenomen als criterium in hun beslisboom: “Voor open data beleid zijn ongekende baten voorspeld: het zou bijvoorbeeld leiden tot een vergroting van de Europese informatie-economie met miljarden euro per jaar. Deze groei zou vooral moeten komen van het midden- en kleinbedrijf. Tot op heden is er geen wetenschappelijk aantoonbaar bewijs dat de voorspellingen zijn uitgekomen”3) . Het controleren, toetsen, registeren en publiceren van open data zien ze als inherente transactiekosten. Deze kosten specificeren ze niet, maar koppelen ze wel aan het sterrenniveau van de gepubliceerde data.

De beslisboom van Rotterdam is de enige die de onderbouwing van een business case als criterium heeft opgenomen. De gemeente benadrukt het belang dat de publicatie van de data direct of indirect leidt tot kostenbesparingen of opbrengsten. De gemeente geeft enkele voorbeelden waarbij de gemeentelijke onkosten kunnen worden bekostigd, namelijk: “stijging van de werkgelegenheid, efficiëntere beleidsprocessen en daardoor kostenbesparing, digitalisering van data, interne data-uitwisseling tussen diensten, vermindering van verzoeken op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (WOB)”.

Baten van open data

Het publiceren van overheidsdata kan verschillende manier publieke waarde vergroten. Het onderstaande diagram van GOVLAB geeft op bondige wijze weer welke impact open data kan hebben en welke 4 waarden hierbij kunnen worden onderscheiden.


Economische waarde (creating oppportunity)
Het hergebruik van overheidsdata stimuleert innovatie en nieuwe bedrijvigheid. Dit biedt bedrijven mogelijkheden nieuwe verdienmogelijkheden te ontwikkelen en de winstgevendheid te vergroten.4) Ondanks dat deze impact niet altijd duidelijk te herkennen is, laat het initiatief Open Data 500 een lijst zien van 500 Amerikaanse bedrijven die zouden omvallen als er geen open data meer beschikbaar is (uit interview C). Daarnaast kunnen er voor de overheid als geheel overheid kostenreducties ontstaan door het profiteren van informatie-uitwisselingen en het versterken van de samenwerking5). Daarbij kan volgens de datamanager (uit Interview A) open data leiden tot een vermindering van Wob-verzoeken, die erg kostbaar en tijdrovend kunnen zijn.

Democratische-bestuurlijke waarde (improving government)
Open data kan de legitimiteit van publieke organisaties en de overheid in z'n geheel versterken Door het openbaren van overheidsdata is er meer democratische controle mogelijk.6) Daarnaast kan het gebruik van de informatie van een organisatie de legitimiteit van deze organisatie vergroten. De overheid verzamelt namelijk allerlei data door middel van belastinggeld en via open data kunnen deze gegevens weer worden teruggeven aan de belastingbetaler (uit Interview A). Tot slot kan open data leiden tot betere dienstverlening aan burgers en bedrijven: open data stimuleert ontwikkeling van toepassingen die een uitbreiding en verbetering van de bestaande dienstverlening van de overheid zijn.

Maatschappelijke waarde (empowering citizens)
Open data heeft een versterkende werking op de informatiepositie van burgers en maatschappelijke organisaties. Een belangrijk eerste motief van publieke organisaties om data te openbaren zijn de mogelijkheden om burgers beter te informerenen de data te gebruiken of om burgerparticipatie vorm te geven (uit interview C). De toegang tot data biedt burgers meer mogelijkheden om hun belangen te behartigen, al heb je wel vaak intermediairs nodig die een schakelfunctie kunnen vormen voor burgers en nuttige toepassingen. Ook vergroten open data initiatieven de externe oriëntatie van publieke organisaties en hun netwerk.7) Hiermee kan de impact van de organisatie op de samenleving worden vergroot. Uiteindelijk versterkt dit de samenleving als geheel.

Systemische waarde (solving public problems)
Open data levert ook standaardisatievoordelen op voor de gehele overheid. Door data conform open standaarden te publiceren, kunnen andere (publieke) organisaties deze data ook eenvoudig gebruiken.8) Dit verhoogt de interoperabiliteit en biedt nieuwe perspectieven voor de aanpak van verschillende beleidsproblemen. Ook ontstaat er waarde door synergie tussen overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Open data kan bijvoorbeeld leiden tot een verhoging van datakwaliteit door het inrichten van feedbackmechanismen door hergebruikers.9) Bovendien zorgt het gebruik van open data voor een extra stimulans om na te denken over de data binnen de eigen organisatie en dit vergroot het bewustzijn om data beter vindbaar te maken (uit interview C).

Kosten van open data

Het publiceren van open data brengt inherente kosten met zich mee voor een publieke organisatie. Op basis van hun case-study onderzoek onderscheidt Zenc de volgende kosten voor publieke organisaties10):

A) Kosten om data geschikt te maken voor ontsluiting

  • Kwaliteitsverbetering en aanbrengen structuur
  • Digitalisering

B) Kosten van het open-datakanaal

  • Bouw en beheer website
  • Bouw en beheer webservice
  • Down- en uploadcapactieit
  • Servers
  • Bouw en beheer apps voor ‘mobile devices’

C) Operationele kosten van open-data-activiteiten

  • Beheer data
  • Beheer klantrelatie
  • Verwerking financiële transacties
  • Publiciteit
  • Helpdeskfunctie

In opdracht van het ministerie BZK heeft Marc de Vries (The Green Land) een kostenberekening gemaakt door het bestuderen van 5 case-studies11) . Hierbij maakt hij verschil tussen 3 soorten kostenposten:

  • de infrastructurele kosten: investeringen in bedrijfsmiddelen, zoals de afschrijvingskosten van een aangekochte server en software. Deze kosten hebben overlap met (B). Dit is gemiddeld 5.000 eu (eenmalig).
  • de veranderkosten: middelen gespendeerd aan het mogelijk maken van de transitie, zoals de loonkosten van een ‘Open Data transitiemanager’. Deze kosten hebben overlap met (A). Dit is gemiddeld 50.000 eu (1 fte)
  • de beheerkosten: middelen gespendeerd aan het draaiend houden van implementatie, zoals de loonkosten van een helpdesk medewerker. Deze kosten hebben overlap met C. Dit is 10.000 eu tot 15.000 eu (cyclisch).

Business case in de praktijk

De Unie van Waterschappen geeft een voorbeeld van een business case12) :

Het AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland) is een grote dataset, waarvan het beheer jaarlijks € 2 miljoen euro kost en waarbij meerdere overheidsorganisaties betrokken zijn. Uit een onderzoek van de Universiteit Wageningen en het Ministerie van Economische Zaken blijkt dat het hergebruik van het AHN voor meer dan de helft vanuit de zakelijk markt komt, en voornamelijk wordt hergebruikt voor onderzoeken naar wateroverlast, archeologisch onderzoek en visualisaties. Het aantal informatieaanvragen bij overheidsorganisaties is na het openstellen van het AHN in 2014 met meer dan 90 procent afgenomen, en de reputatie van de betrokken overheidsorganisaties neemt duidelijk toe. Naast het feit dat de waterschappen hierdoor minder tijd en geld hoeven te investeren in het beantwoorden van informatieaanvragen, worden de financiële investeringen in producten op basis van het AHN in 2015 op € 5,5 miljoen geschat.

In deze business case worden de kosten en baten voornamelijk gekeken naar de economische waarde voor het ontsluiten van open data. Ook wordt gerefereerd aan de versterking van de democratische-bestuurlijke waarde door verhoging van de reputatie van de samenwerkende organisaties.

In de praktijk blijkt het echter lastig één generieke business case voor open data te geven. Het is lastig om de kosten en baten te kwantificeren en tussen organisaties vergelijkbaar te maken:

“De belangrijkste reden daarvoor is dat open data zelden als een geïsoleerde en geëxpliciteerde investeringsbeslissing wordt bekeken, maar vaak tegelijk met andere ontwikkelingen wordt opgepakt. Daarmee is het een onderdeel of een uitvloeisel van een bredere organisatie- en informatiestrategie.”13)


De datamanager (uit Interview A) voegt hier aan toe dat wanneer organisaties meer datagericht werken, en daarmee hun datahuishouding beter op orde hebben, dat het slechts een 'vinkje' selecteren is om deze data ook als open data te delen. Organisaties zouden dus eigenlijk eerst deze slag moeten maken, ook in hun eigen belang. Open data hoeft dan ook geen extra geld te kosten.

Tot slot blijken de uiteindelijke baten van open data lastig te voorspellen. Er is namelijk weinig zicht wie de hergebruikers zijn van open data en wat er precies mee wordt gedaan (uit Interview A). Je weet bij open data nooit van tevoren precies wie waarvoor welke data zal gebruiken. Ook is het uiteindelijke toepassing van de data moeilijk te voorzien:

“Kenmerkend voor de dynamiek rondom open data is dat de waarde van de geopende data pas blijkt in de concrete toepassing. De dynamiek is op voorhand lastig te voorspellen. Uit de twee cases [..] blijkt dat geopende databestanden al dan niet worden opgepikt en ‘een eigen leven gaan leiden’. Niet per se zoals bedoeld, maar zoals ze blijkbaar passen in de lokale behoefte van gebruikers of in de ideeën van ontwikkelaars van applicaties. De verkenningen van toepassingen van open data rond energie, zorg en veiligheid laten zien dat wat er met de data gebeurt niet is aan diegene die ze opent, maar aan wie ze gebruikt en wie er toepassingen voor bouwt. Openen is het begin van een proces, het verschil wordt daarna gemaakt.”14)

Marieke Schenk (in interview C) voegt daar aan toe dat er verschillende manieren zijn voor organisaties om gemotiveerd te blijven om hun data pro-actief open te stellen:

“Een andere manier om het enthousiasme te houden is om het hergebruik van data te stimuleren, door bijvoorbeeld hackatons of challenges te organiseren. Op die manier nodig je mensen uit om actief met de data aan de slag te gaan en zie je de resultaten van het hergebruik. Ook is het besef gekomen dat lokaal aan de slag gaan met open data niet altijd heel zinvol is. Daarom worden er allerlei landelijke initiatieven georganiseerd samen met andere organisaties om data op dezelfde wijze te publiceren zodat ze goed zijn te combineren. Dit maakt de data voor gebruikers interessanter. Een voorbeeld daarvan is het initiatief Open Spending. Dit initiatief stimuleerde ook andere gemeenten om deel te nemen. Dit laat zien waar de mogelijkheden liggen als een kleine toepassing wordt opgeschaald.

business_case.txt · Laatst gewijzigd: 2017/04/03 07:48 door 77.172.147.81